درس دهم : تناقض - عكس در ميان احكام قضايا آنكه از همه مهمتر است و در همه جا به كار مىآيد اصل تناقض است . ما قبلًا گفتيم كه اگر دو قضيه از لحاظ موضوع و محمول وحدت داشته باشند اما از لحاظ كمّ و كيف يعنى از لحاظ كليت و جزئيت ، و ايجاب و سلب با يكديگر اختلاف داشته باشند ، رابطهء اين دو قضيه رابطهء تناقض است و اين دو قضيه را « متناقضين » مىنامند . و هم گفتيم كه حكم متناقضين اين است كه از صدق هر يك كذب ديگرى لازم مىآيد و از كذب هر يك صدق ديگرى لازم مىآيد . به عبارت ديگر : هم اجتماع نقيضين و هم ارتفاع نقيضين محال است . بنا بر بيان فوق ، موجبهء كليه و سالبهء جزئيه نقيض يكديگرند و سالبهء كليه و موجبهء جزئيه نيز نقيض يكديگرند . در تناقض علاوه بر وحدت موضوع و محمول ، چند وحدت ديگر هم شرط است : وحدت در زمان ، وحدت در مكان ، وحدت در شرط ، وحدت در اضافه ، وحدت در جزء و كل ، وحدت در قوّه و فعل ، كه مجموعاً هشت وحدت مىشود و در اين دو بيت بيان شده‌اند : در تناقض هشت وحدت شرط دان * وحدت موضوع و محمول و مكان